Ötən il Azərbaycan Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev İslamabada səfəri çərçivəsində Pakistanın hazırladığı JF-17 “Blok 3” döyüş təyyarəsi ilə yaxından tanış olmuşdu. Azərbaycanın Pakistanla Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri (HHQ) üçün qeyri-müəyyən sayda JF-17C “Blok 3” çoxməqsədli döyüş təyyarələrinin alınması ilə bağlı 1,6 milyard dollarlıq müqavilə imzaladığı iddia edilirdi.

İddialara görə, müqaviləyə təyyarə, təlim, sursat daxildir və 8 döyüş təyyarəsinin ilk partiyası Pakistan 2024-cü ilə qədər öz HHQ-si üçün sifarişlərini tamamladıqdan sonra çatdırılacaqdı. Lakin təyyarələr İlham Əliyevə ADEX-24 sərgisində yenidən təqdim olundu və Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin arsenalına daxil edildi.

Ordu.az tərəfindən təqdim olunan rubrikada JF-17 “Thunder”in ilkin istehsal prosesindən tutmuş dizayn, avioniklər, mühərrik, yanacaq sistemi və silahlanmasınadək bütün inkişaflar işıqlandırılacaq. Rubrikanın dördüncü hissəsində döyüş təyyarəsinin dizayn prosesinə dair məlumatlar təqdim olunub.


Gövdə (təyyarənin korpusu)

Təyyarənin gövdəsi əsasən alüminium ərintilərindən tikilmiş yarı monokok quruluşdadır. Bəzi kritik sahələrdə yüksək dayanıqlı polad və titan ərintiləri istifadə edilib. Korpus 4000 uçuş saatı və ya 25 il istismar müddəti üçün nəzərdə tutulub, ilk təmir 1200 uçuş saatında başa çatacaq. “Blok 2” variantında ağırlığı azaltmaq üçün korpusda istifadə edilən materiallar azaldılıb. Ümumilikdə təyyarənin 3 təkəri mövcuddur. Hidravlik əyləclər sürtünməyə qarşı avtomatik sistemə malikdir. Girişlərin mövqeyi və forması yüksək hücum bucaqlarını əhatə edən manevrlər zamanı reaktiv mühərrikə lazımi hava axını vermək üçün nəzərdə tutulub.

Təyyarə kəsilmiş delta qanad konfiqurasiyasındadır. Qanadın dibinin yaxınlığında döyüş manevrləri zamanı qarşılaşdıqları yüksək hücum zamanı qanada əlavə qaldırma təmin edən uzantılar var. Hərtərəfli hərəkət edən stabilizatorlar, tək şaquli stabilizator, sükan və əkiz ventral üzgəclər ilə şərti üç müstəvili emprenaj tərtibatı daxil edilib. Uçuş idarəetmə sistemi (FCS), əyilmə və rulon oxunda sabitlik artırılması ilə ənənəvi idarəetmələrdən və əsas oxda rəqəmsal uzaqdan idarəetmə sistemindən ibarətdir. Manevr zamanı aparıcı kənar lövhələr/qapaqlar və arxa kənar qapaqlar avtomatik olaraq düzəldilir və dönmə performansını artırır. Kütləvi istehsal təyyarələrinin uçuşa nəzarət sistemlərinin əsas oxunda rəqəmsal dördlü uzaqdan idarəetmə sistemi, vertikal və şaquli oxunda dubleks (ikili) uzaqdan idarəetmə sisteminin olduğu bildirilir.

İkisi qanad uclarında, dördü qanadların altında, biri gövdənin altında olmaqla təyyarə 3.629 kq-a qədər sursat, avadanlıq və yanacaq daşıya bilər.

Kokpit

Şüşə kokpit şəffaf, akril örtüklə örtülüb, bu, pilotu hərtərəfli bir görüş sahəsi ilə təmin edir. Üç böyük çoxfunksiyalı rəngli displeyə (MFD) və daxili simvol yaratmaq qabiliyyətinə sahib ağıllı şüşə displeyinə malikdir. İstiqamət pedalları yellənməni idarə edərkən, əyilmə və tanqaja nəzarət etmək üçün idarəetmə çubuğundan istifadə olunur. Pilotun solunda sürət üçün qaz var. Pilot “Martin-Baker” istehsalı Mk-16LE katapult oturacağında oturur. Kokpit elektron uçuş cihazları sistemini və ən 25 dərəcə ümumi baxış bucağına malik geniş mənzərəli holoqrafik əsas ekrana malikdir. Elektron uçuş cihazları sistemi əsas uçuş məlumatlarını, taktiki məlumatları və mühərrik, yanacaq, elektrik, hidravlik, uçuş nəzarəti və ətraf mühitin idarəedilməsi sistemlərini əks etdirən üç rəngli çoxfunksiyalı displeydən ibarətdir. Displeylər mövcud məlumatları göstərmək üçün konfiqurasiya edilə bilər. Hər bir çoxfunksiyalı rəngli displey 20.3 sm enində və 30.5 sm uzunluğundadır.

Avioniklər


Təyyarənin avionika sistemi açıq arxitektura konsepsiyasını özündə birləşdirir. Hərbi optimallaşdırılmış “Ada” proqramlaşdırma dili əvəzinə, mövcud olan çoxsaylı mülki proqramçılardan istifadə etməyə imkan verən məşhur C ++ proqramlaşdırma dilindən istifadə edərək yazılıb. Təyyarədə sağlamlıq və istifadənin izlənməsi sistemi və avtomatik test avadanlığı da mövcuddur.

JF-17 müxtəlif inteqrasiya olunmuş alt sistemlərdən ibarət müdafiə yardım sisteminə malikdir. Radar xəbərdarlıq sistemi düşmən radarlarının istiqaməti və yaxınlığı kimi məlumatları təmin edir və quyruq üzgəcinin ucunda yerləşdirilmiş radioelektron müharibə vasitəsi düşmən radarlarına müdaxilə edir. REM vasitələri, həmçinin radar idarəolunan raketlərdən qorunmaq üçün raket xəbərdarlıq sistemi ilə əlaqələndirilir. Raket xəbərdarlıq sistemi 360 dərəcə əhatə dairəsində raketlərin mühərriklərini aşkar etmək üçün korpus boyunca bir neçə optik sensor istifadə edir. Raket xəbərdarlıq sistemindən gələn raketlərin istiqaməti və zərbə vurma vaxtı kimi məlumatlar kokpit ekranlarında və displeydə göstərilir. Əks-tədbir sistemi düşmən radarlardan və raketlərindən qaçmağa kömək etmək üçün aldadıcı alovları buraxır.

Pakistan HHQ-nin ilk 42 təyyarəsi NRIET KLJ-7 radarına malikdir, bu, Çinin Nanjinq Tədqiqat Elektron Texnologiyaları İnstitutu (NRIET) tərəfindən hazırlanmış və “Chengdu J-10”da istifadə olunan KLJ-10 radarının bir variantıdır.


Çoxnövlü rejim 40-a qədər hava, yer və dəniz hədəfinin nəzarətini və əlaqəsini idarə edə bilər, “axtar və izlə” (track-while-scan) rejimi gözlə görünən 10 hədəfi izləyə bilər və “hava-hava” tipli iki raketi eyni vaxtda işə sala bilər. Radara görünmə sahəsi 5 m2 olan hədəflər üçün əməliyyat məsafəsinin axtarış rejimində 105 kilomterdən artıq, baxış rejimində 85 km-dən artıq olduğu bildirilir. Təyyarəyə aşağı səviyyəli naviqasiya üçün elektro-optik-infraqırmızı radar (FLIR) və passiv hədəfləmə üçün infraqırmızı axtarış və izləmə (IRST) sistemi də inteqrasiya edilə bilər. “Blok 2”nin IRST sistemi daşıdığı qeyd olunur. 2016-cı ilin aprelində Pakistanın HHQ-nin Hava Marşalı Məhəmməd Aşfaque Arain bildirdi ki, JF-17-nin hədəfləmə sisteminə ehtiyacı var, çünki təyyarələrin mövcud əməliyyatlarda dəqiq hədəf ala bilməməsi səbəbindən faydalılığı məhduddur: “Bu boşluğu doldurmaq üçün Hərbi Hava Qüvvələri “Thales” istehsalı üçüncü nəsil “Damocles” hədəfləmə sistemini prioritet hesab edir”. 2017-ci ildə Türkiyənin “Aselsan” şirkətinin ASELPOD adlı hədəfləmə sistemi sınaqdan keçirildi və JF-17 ilə uğurla birləşdirildi, Pakistan daha sonra “Aselsan”dan ən azı səkkiz hədəfləmə sistemi satın aldı. Bu inteqrasiya JF-17 platformasının dəqiq zərbələr endirmə qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.

Çinin AVIC müəssisəsinin “Luoyang” Elektro-Optik Texnologiyalarının İnkişaf Mərkəzi tərəfindən hazırlanan dəbilqəyə yerləşdirilən displey JF-17 ilə paralel olaraq istehsal edilib. İlk dəfə 2006-cı ildə “Prototip 04”də sınaqdan keçirilib. Sistem ilk dəfə ictimaiyyətə 2008-ci ildə 7-ci “Zhuhai Airshow”da göstərildi. Sistem pilotun vizual hədəfinə doğru raketləri istiqamətləndirmək üçün onun baş və göz hərəkətlərini izləyir. Təyyarənin xaricində daşınan gündüz/gecə rejimli lazerlə hədəf təyinetmə sistemi lazerlə idarə olunan bombaları idarə etmək üçün avioniklə birləşdirilə bilər.

Təyyarənin rabitə sistemləri iki VHF/UHF radiosundan ibarətdir. VHF radiosunun yerdəki idarəetmə mərkəzləri ilə əlaqə qurmaq, havadan erkən xəbərdarlıq və idarəetmə təyyarələri və şəbəkə mərkəzli müharibə üçün uyğun məlumat əlaqələri olan döyüş təyyarələri ilə əlaqə qurmaq, vəziyyət barədə məlumatlandırma qabiliyyəti var. Təyyarə naviqasiya üçün GPS ilə yanaşı lazer giroskoplarından (inersial naviqasiya ilə idarə olunan) istifadə edir. JF-17 dost və düşmən təyyarələri arasında fərq qoymağa imkan verən “IFF Transponder” cihazı ilə təchiz edilib. Təyyarədə hava döyüşü üçün nəzərdə tutulan manevr alətləri var.

Mühərrik


JF-17-nin ilk iki bloku MiQ-29 döyüş təyyarəsində istifadə olunan “Klimov” RD-33 mühərrikinin RD-93 variantı ilə təchiz edilib. Mühərrik JF-17 ilə əvəzlənən köhnə döyüş təyyarələrinə quraşdırılmış turbojet mühərriklərə nisbətən daha çox itələmə və xüsusi yanacaq istehlakı verir. Tək mühərrikin istifadəsinin üstünlükləri cüt mühərrikli döyüşçülərlə müqayisədə texniki xidmət müddətində və qiymətindədir. Tam daxili yanacaq çənləri və xarici yüklənmə olmadan itələmə qüvvəsinin çəkiyə nisbəti əmsalı 0,99 ola bilər. Mühərrikin hava təchizatı iki bölməli hava girişi ilə təmin edilir.

RD-93 mühərriklərinin tüstü izləri yaratdığı bilinir. Çinin “Guizhou Aero Engine Group” şirkəti 2000-ci ildən bəri RD-93-ün yerinə WS-13 “Taishan” adlı yeni turbofan mühərrik hazırlayır. Bu, RD-33-ə əsaslanır və performansı və etibarlılığı artırmaq üçün yeni texnologiyaları özündə birləşdirir. Mühərrikin itələmə qüvvəsi 80-86.36 kilonyuton, istifadə müddəti 2200 saat və itələmə qüvvəsinin çəkiyə nisbəti əmsalı olması gözlənilir. 100 kilonyuton gücündə WS-13-ün təkmilləşdirilmiş versiyasının da hazırlandığı bildirilir. 2015-ci ildə Parisdə keçirilən hava sərgisi zamanı WS-13 mühərriki ilə təchiz olunmuş JF-17-nin uçuş sınaqlarının başladığı elan edildi. 2015-ci ildə PAC şirkətinin nümayəndəsi Pakistanın qırıcılarında RD-93 mühərrikini istifadə etməyə davam edəcəyini söylədi. 2016-cı ilin yanvar ayında yerli mediada Rusiyanın JF-17 üçün mühərrikləri birbaşa Pakistana satmağı planlaşdırdığı bildirildi. PAC rəsmilərindən birinin məlumatına görə, Pakistan Rusiya ilə mühərriklərin hazırlanması və təmirində əməkdaşlıq etmək istəyir.

Yanacaq sistemi


JF-17-nin yanacaq sistemi 2330 kq tutumlu qanadlarda və gövdədə yerləşən daxili yanacaq çənlərindən ibarətdir; tək girişli təzyiqli yanacaq doldurma sistemi vasitəsilə yanacaq doldurulur. Daxili yanacaq anbarı xarici yanacaq çənləri ilə əlavə edilə bilər. Təyyarənin gövdəsinin altındakı hissəyə 800 litrlik asqı tipli yanacaq çəni, iki qanad altındakı hissəyə iki 800 və ya 1110 litrlik asqı tipli yanacaq çəni quraşdırıla bilər. Yanacaq sistemi tanker təyyarələrinin uçuş zamanı yanacaq doldurmasına imkan vermək üçün uyğundur. Pakistan HHQ üçün istehsal edilən bütün təyyarələrdə uçuş zamanı yanacaq doldurma üçün girişlər quraşdırılmalıdır. 2013-cü ilin iyun ayında Pakistan HHQ-nin Baş Marşalı Tahir Rafique Butt JF-17-nin yanacaq doldurma girişlərininin yerüstü sınaqlarının uğurla başa çatdığını və ilk havada yanacaq doldurma əməliyyatlarının həmin yay başlayacağını söylədi.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az